من و دکترای حرفه ای فیزیوتراپی dpt

دکتر سامي مي‌گويد تا پيش از اين خريد پروتزهاي لازم براي عمل جراحي تعويض مفصل بسيار گران بوده چرا که اين پروتزها به دليل وارداتي بودن قيمت زيادي داشتند و بيمه‌ها نيز هزينه آن را تقبل نمي‌کردند. با توليد نوع ايراني همين مفاصل مي‌توان اميدوار بود که شرکت‌هاي بيمه نيز پرداخت بخشي از هزينه‌هاي آن را بپذيرند. اما نمي‌خواهيد بدانيد اصولاً مفصل‌ها براي چه تعويض مي‌شوند؟

 آرتروز يکي از شايع‌ترين علل نياز به تعويض مفاصل است. در اين بيماري غضروف موجود در مفصل، کم کم ساييده شده و در نتيجه سطح محافظت کننده انتهاي استخوان‌ها در محل مفصل، تحليل مي‌رود و اين موضوع سبب دردناک شدن مفصل مي‌شود.

با وجود آن که درد ناشي از آرتروز مفاصل تا حدود زيادي با تغيير سبک زندگي و استفاده از داروها و یا استفاده از دستگاه های فیزیوتراپی قابل تحمل است، اما گاهي آرتروز به حدي شديد مي‌شود که فرد توان استفاده از مفصل را از دست مي‌دهد.

 وقتي غضروف به شدت تحليل مي‌رود، استفاده از مفاصل بسيار دردناک شده و فرد ديگر نمي‌تواند آزادانه مفصل خود را در همه جهات تکان دهد و اين موضوع باعث کاهش دامنه حرکتي مفصل و بازماندن شخص از کارهاي روزمره مي‌شود و در آن صورت چاره‌اي جز جراحي و جايگزين کردن مفصل باقي نمي‌ماند.

گاهي هم علت نياز به تعويض مفصل اتفاق ديگري نظير حوادث و تصادفات است. مثلاً سالمنداني که دچار پوکي استخوان شده‌اند ممکن است با يک ضربه خفيف، دچار شكستگي استخوان و دررفتگي مفاصل شوند. در چنين حالتي و بويژه زماني که احتمال جوش خوردن استخوان‌هاي شکسته اندک بوده و بازگرداندن مفصل به شکل اوليه خود ناممکن است، پزشک از پروتزها و مفاصل مصنوعي براي ترميم استخوان‌ها و بازسازي مفاصل کمک مي‌گيرد.

مفصل ران مصنوعي

مفصل ران يکي از شايع‌ترين مفاصلي است که مورد تعويض قرار مي‌گيرد و جالب است بدانيد که جايگزين کردن مفصل دررفته ران با مفصل مصنوعي يکي از صد پيشرفت برتر علم پزشکي در قرن اخير شناخته شده است.

 استفاده از اين مفصل تا کنون توانسته درد و رنج صدها هزار نفر را در سراسر جهان کاهش دهد. شايع‌ترين علت تعويض اين مفصل همان طور که گفتيم، آرتروز است و پس از آن آسيب‌هاي ناشي از عفونت مفصل و شکستگي ناشي از زمين خوردن، آن هم در زنان مسني که دچار پوکي استخوان شده‌اند، موجب نياز به مفصل ران مصنوعي مي‌شود.

امروزه بيش از 60 نوع مفصل ران در دنيا وجود دارد که پس از کار گذاشته شدن در بدن، عمري معادل ده سال يا بيشتر دارند. مفصل مصنوعي ران به طور کلي شامل سه بخش است؛ قسمت اول يک گلوله فلزي از آلياژ کبالت يا تيتانيوم است که به جاي سر استخوان ران به کار مي‌رود.

قسمت دوم يک بخش ميله‌اي شکل است که به اين گلوله وصل بوده و در پايين آن درست در وسط استخوان ران فرو مي‌رود و در نهايت يک قطعه کاسه‌اي شکل پلاستيکي که به طور جداگانه در استخوان‌هاي لگن کار گذاشته مي‌شود. گلوله فلزي مي‌تواند در کاسه پلاستيکي حرکت کرده و حرکات مفصل ران را به بيمار بازگرداند.

مفصل شانه

يکي ديگر از مفاصلي که نوع مصنوعي آن تا کنون ساخته شده، مفصل شانه است. شانه انسان مفصلي است که بسيار به مفصل ران شبيه است. اين مفصل نيز به طور طبيعي از نوع گوي و کاسه‌اي است و نوع مصنوعي آن هم بر همين اساس ساخته شده. گوي مفصل، سر استخوان بازوست و کاسه‌اي که اين گوي در آن چرخش مي‌کند، لبه استخوان کتف انسان است.

 براي تعويض مفصل شانه، سر استخوان بازو يا همان گوي مفصل را برمي‌دارند و به جاي آن يک قطعه فلزي قرار مي‌دهند. اين قطعه نيز به قطعه ميله مانندي وصل است که در مرکز استخوان بازو فرو مي‌رود. بخش کاسه‌اي مفصل يعني لبه کتف نيز در حين عمل، تراشيده مي‌شود و با يک بخش پلاستيکي همانند خود جايگزين مي‌شود. اين نيمکره پلاستيکي جديد، به وسيله ماده‌اي سيمان مانند به بقيه استخوان کتف مي‌چسبد.

مفصل زانو

در مفصل زانو برخلاف مفاصل ران و شانه از گوي و کاسه خبري نيست بلکه مفصل زانو بيشتر از دو سطح تشکيل شده که با غضروف پوشيده شده و حرکت استخوان‌ها را بر روي هم ممکن مي‌کنند. اين مفصل به دليل آن که بخش زيادي از وزن بدن را تحمل مي‌کند، از شايع‌ترين مفاصلي است که مسن‌ترها از درد آن رنج مي‌برند.

براي تعويض مفصل زانو معمولاً از دو قطعه استفاده مي‌شود که يکي فلزي و از جنس کبالت، کروم يا تيتانيوم است و ديگري از ماده‌اي پلاستيکي به نام پلي اتيلن ساخته شده.

مفصل زانو را مي‌توان به چهار فرم جايگزين کرد؛ در روش اول که بيش از ديگر روش‌ها انجام مي‌شود، تنها سطوح مفصلي جايگزين مي‌شوند و رباط‌ها و عضلات نگهدارنده مفصل همچنان در جاي خود باقي مي‌مانند.

 اين نوع مفصل مصنوعي به خودي خود فاقد استحکام است و براي ثابت ماندن به عضلات و رباط‌هاي فرد وابسته است. در روش‌هاي ديگر مفصل مصنوعي استفاده شده خود نيز تا حدودي استحکام دارد و ممکن است پزشک براي کار گذاشتن مفصل مصنوعي رباط‌هاي داخل مفصل زانوي فرد را بردارد.

در نوعي ديگر از جايگزيني مفصل زانو مي‌توان تنها نيمي از مفصل را جايگزين کرد و اين کار معمولاً زماني انجام مي‌شود که تنها يک طرف مفصل آسيب ديده باشد و بتوان سمت ديگر آن را حفظ کرد. امروزه با پيشرفت‌هاي روزافزون ساخت مفاصل، زانوهاي مصنوعي مي‌توانند عمري حتي معادل پانزده سال داشته باشند.

مفاصل کوچک

 در حالي که بيشترين مفاصل تعويضي را مفاصل ران و زانو تشکيل مي‌دهند که از مفاصل بزرگ بدن هستند، اما فناوري ساخت مفاصل مصنوعي تا حد توليد مفاصل کوچکي چون مفاصل انگشتان نيز پيش رفته و امروزه اين مفاصل نيز قابل جايگزيني هستند.

 مشکل جايگزيني مفاصل انگشتان اين است که در طول روز صدها بار مورد استفاده قرار مي‌گيرند و چنانچه بخواهيم جايگزيني براي آنها پيدا کنيم بايد از ماده‌اي استفاده کنيم که به اين زودي‌ها ساييده نشده و از بين نرود. در دهه 1960 دانشمندان موفق به توليد مفاصل مصنوعي سيليکوني شدند و امروزه مفاصل پلاستيکي و فلزي هم در جايگزين کردن مفصل انگشتان با کف دست به کار مي‌روند.

اما دانشمندان اکنون مفاصل مصنوعي انگشتان را از جنس دريچه‌هاي مصنوعي قلب مي‌سازند چرا که اين مواد با ميليون‌ها بار پمپ کردن قلب نيز فرسوده نمي‌شوند و جايگزين خوبي براي مفاصل انگشتان به نظر مي‌آيند. جايگزيني مفاصل انگشتان بيشتر در افرادي صورت مي‌گيرد که به بيماري آرتريت روماتوييد مبتلا هستند.

 اينکه مفصل انتخابي از چه جنسي باشد بسته به درجه سلامت بيمار، استفاده‌اي که بعدها قرار است از مفصل بکند و در نهايت تصميم جراح است.اما از آنجا که هميشه پيشگيري بهتر از درمان است بهتر است با ورزش و تقويت عضلات، کاهش وزن و مصرف مداوم لبنيات از مفاصلتان نگهداري کنيد!