نكته اينجاست كه درمان آرتروز هم ساده نيست و حتي عده‌اي از پزشكان ترجيح مي‌دهند خيال شما را راحت كنند و بگويند آرتروز اصلا درمان ندارد.

به هرحال، مخصوصا در سال‌هاي اخير، روش‌هاي درماني متنوعي براي آرتروز پيشنهاد شده است. گفت‌وگوي ما با پروفسور فرهاد فريد، رئيس انجمن جراحي بسته مفاصل ايران و آلمان(جياموس) را درباره اين بيماري قديمي و روش‌هاي جديد درمان آن بخوانيد.

***

با اين سوال شروع کنيم که اصولا آرتروز چيست؟
تعريف خيلي ساده آرتروز مي‌شود از بين رفتن سطح طبيعي غضروف مفصلي. در فاصله بين يك استخوان تا استخوان بعدي مفصل قرار گرفته است. مفصل‌ها مثل لولا عمل مي‌كنند و استخوان‌ها روي مفصل‌ها مي‌چرخند و حركت در يك عضو ميسر ‌مي‌شود.

سطح مفصل‌ كه با استخوان در ارتباط است با لايه‌ لغزنده‌اي از جنس غضروف پوشيده شده است و لغزندگي سطح غضروف چرخش استخوان روي مفصل را ممكن مي‌كند.

با گذشت زمان و سپري شدن عمر، در اثر تصادفات يا به دليل اختلالات مادرزادي، بيماري‌هاي سيستميک مثل روماتيسم، اسيد اوريک يا چربي خون بالا و ... يا زانوهاي پرانتزي كه مخصوصا در فوتباليست‌ها مشكل ايجاد مي‌كند، سطح مفاصل يا همان غضروف دچار سائيدگي و از بين‌رفتگي مي‌شود. در اين حالت، با كم شدن لغزندگي، حركت يا چرخش استخوان‌ها روي مفاصل با درد همراه شده و بيماري آرتروز به وجود مي آيد. در اين موارد، درد با شروع حركت آغاز مي‌شود و با استراحت بهبود مي‌يابد.

ورزش هم باعث ايجاد آرتروز مي شود؟
بله، به خصوص در ايران که پيش از شروع ورزش اصولي مثل گرم‌کردن بدن رعايت نمي‌شود و حتي در مورد ورزشکاران حرفه‌اي هم  مواردي مثل تغذيه خوب، مربي بدنسازي و زمين‌هاي مناسب بازي اهميت چنداني ندارد. همه اين موارد، در ايجاد آرتروز تاثيرگذارند.

جالب است بدانيد که همين ورزش، يکي از بهترين روش‌هاي جلوگيري از آرتروز است و امروزه در تمام کشورهاي دنيا از بچه تا پيرمرد 90 ساله همه نرمش و پياده‌روي را در برنامه هر روزه زندگي‌شان دارند، چرا که غضروف سطح مفصلي بر خلاف ساير بافت‌هاي ديگر مثل پوست، عضله يا چربي، فاقد هرگونه سرخرگ، سياهرگ و عصب است و تنها راه تغذيه اين بافت، مايع سطح مفصلي است كه حاوي تمام مواد غذايي و اكسيژن لازم براي زنده ماندن غضروف است و تنها راه جذب اين مايع توسط غضروف هم حركت مفصل است. 

پس ورزش هم مي‌تواند آرتروز ايجاد كند و هم آن را درمان كند؟
اگر ورزش در حد معمول و اصولي انجام شود، محافظت‌كننده از مفصل است، اما آسيب‌هاي ورزشي كه در ورزشكاران حرفه‌اي ديده مي‌شود، خودش عامل ايجاد آرتروز است.

اين را بگويم كه هيچ چيز در زندگي براي زنده نگه‌داشتن و سلامت مفاصل بهتر از حركت و ورزش نيست و هركسي كه در روز حداقل يك ساعت خوب حركت كند مي‌تواند به طول عمر مفاصل خود بيفزايد.

مثال اين مورد هم اين است که شما اگر مفصل مچ دست يا زانو را گچ بگيريد، بعد از باز کردن گچ‌ها مي بينيد که  3 ماه احتياج داريد تا مفاصل فعاليت اوليه‌شان را از سربگيرند. اما ورزش غير اصولي، مثلا استفاده‌نكردن از وسايل مناسب براي ورزش ضرر مي‌زند.

من گاهي افرادي را مي‌بينم که با کفش‌هاي نامناسب از چکمه گرفته تا کفش‌هاي بدون کفي يا دمپايي و کفش‌هاي پاشنه‌بلند اقدام به کوهنوردي مي‌کنند. خب، اين کار بعد از يکي دو سال باعث سائيدگي زانو و ايجاد آرتروز مي‌شود.

برويم سراغ درمان؟
بهتر است که اساسا نگذاريم کار به اينجا بکشد. اما وقتي ايجاد شد، معمولا درمان چهار مرحله دارد که در مرحله يک و دو سعي مي‌شود با استفاده از  فيزيوتراپي، ورزش و درمان با ميدان مغناطيسي(مگنت‌تراپي)، اوضاع را بهتر كرد.

جالب است بدانيد که موثر بودن ميدان مغناطيسي در درمان آرتروز زماني کشف شد که  بيماران مبتلا به سرطان مجبور بودند به مدت 4 هفته تحت درمان با MRI قرار بگيرند تا پزشکان رشد تومور را در آنها بررسي کنند.

تعجب‌آور اين بود که بعد از يک سال، آن دسته از بيماران که آرتروز هم داشتند، خيلي بهتر شدند. البته درمان‌هاي ديگري مثل تزريق اسيد هيالورونيک يا استفاده از قرص‌هاي کندروايتين و گلوکزآمين هم وجود دارد.

و کي کار به جراحي مي‌کشد؟
از درجه دو به بعد بايد جراحي انجام شود. تا 20سال پيش که آرتروسکوپي يعني همان جراحي بسته نداشتيم، اگر مينيسك يك ورزشكار پاره مي‌شد، جراح زانو را با شکاف بزرگ باز مي‌کرد و تمام مينيسکي را که قسمتي از آن پاره شده بود، بر مي‌داشت و چون فنري وسط غضروف استخوان نبود که بتواند فشار را از بالا به پايين بگيرد، آرتروز به وجود مي‌آمد و منجر به شکستن و راست‌کردن محور زانو تا تعويض مفصل مي‌شد.

اما امروزه با استفاده از روش‌هاي جديدتر مثل آرتروسکوپي، فقط همان قسمت پاره شده مينيسک را بر مي‌دارند، يعني 20 تا 25 درصد آن برداشته مي‌شود و حدود 70 تا 75 درصد آن هنوز در مفصل است که مي‌تواند فشار را قبول کند.

آرتروسکوپي روشي با تهاجم اندک و با عوارض بسيار کمتر از جراحي باز زانوست که در ميان مفاصل، آرتروسکوپي زانو بيشتر از ديگر مفاصل رايج شده است. در اين روش با استفاده از دو سوراخ کوچک که از يکي از آنها تلسکوپ وارد مي‌شود، تمام جزئيات عمل را مي‌توان بر صفحه بزرگي نمايش داد.

ليزر هم در جراحي زانو كاربرد دارد؟
بله، ليزر درمان موثري است و از خواصي که دارد و هنوز هم کاملا کشف نشده، اين است که بيماراني که تحت اين نوع جراحي قرار گرفته‌اند، بعد از عمل درد بسيار کمتري دارند. به اعتقاد دکتر اولو- اولين کسي که در سال 1985 ليزر را در جراحي آرتروسکوپي استفاده کرد- دليل اين است که  فشار به اعصاب مفصلي توسط ليزر کمتر است.

از ديگر محسنات ليزر اين است که خونريزي بعد از عمل وجود ندارد و مهمتر از همه اينکه با ليزر مي‌توان خيلي دقيق‌تر غضروف شل شده را سفت کرد، در صورتي که با تيغ اگر بخواهيم ريش ريش‌هاي غضروفي را برداريم، ممکن است قسمت‌هاي سالم هم برداشته شود.

سعي اين است که با هر تکنيکي که مي‌شود غضروف سطح مفصلي يا مفصل خود بيمار را نگه داريم، چون اگر ما زود تصميم به برداشتن سطح مفصل و تعويض آن با پروتز بگيريم،  بيماران قادر به استفاده از تکنولوژي سلول‌هاي بنيادي نخواهند بود.

آيا درمان آرتروز با استفاده از سلول‌هاي بنيادي نيز يك روش جديد است؟
بله، يكي از روش‌هاي جديد درماني، كشت و تكثير سلول‌هاي غضروفي در بيرون بدن و سپس پيوند دوباره به مفصل آسيب‌ديده است كه براي اين كار نياز به تكنيك‌هاي بسيار پيشرفته و فراهم شدن شرايط مناسب جهت رشد و تكثير سلول‌هاست. اين روش بسيار موثر بوده و در سراسر دنيا مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

دکتر محمد مهدي شكيبايي، استاد دانشگاه مونيخ (لودويك ماكسي ميليام) يکي از کساني است که روي اين قضيه کار مي‌کند. البته، استفاده از اين روش‌ها تنها در مواردي كه بيمار به موقع به پزشك مراجعه كرده و زخم‌هاي غضروفي اندازه كوچك تا متوسط داشته باشند، امكان‌پذير است و در صورت مراجعه دير هنگام بيمار و تخريب تمام غضروف مفصلي، تنها راه درمان تعويض كل مفصل و استفاده از مفصل مصنوعي است.